Logo  
  | home | authors | calendar colophon | links | newsgroups | newsfeed | new | printer version |  
volume 2
augustus 1999

Terug naar het publiek

 





  Rapport van de Commissie Publieke Omroep, Den Haag, 26 juni 1996
  4. De omroep en omgevingsontwikkelingen
Previous
   
4.1 Inleiding
  In het voorgaande hoofdstuk is een beeld geschetst van de struktuur en werkwijze van de omroep in het algemeen en de publieke omroep in het bijzonder. Het beeld dat naar voren komt is dat van een publieke omroep, die door technische en maatschappelijke ontwikkelingen hevig onder druk staat. De publieke omroep functioneerde vanuit diverse ordeningsprincipes die in de samenleving dominant waren, waarop het aanbod werd afgestemd. De technische ontwikkeling leidt tot de mogelijkheid om steeds meer verfijnd aan te bieden en disaggregatie aan de vraagkant leidt tot een veranderend consumentengedrag. De marktwerking doet daarmee zijn intrede in een situatie waarin tot nog toe sprake was van een beschermde positie. De huidige veranderingen in de samenleving zijn te kenschetsen als snel, complex en blijvend.*
  Een aantal veranderingen en trends zijn van belang voor het beoordelen van de mogelijkheden die de (publieke) omroep in de samenleving kan hebben. De samenleving is namelijk niet alleen van invloed op de omroep, ook de omroep kan van invloed zijn op de samenleving. De maatschappelijke processen die nu tot wijziging van de omroep leiden zijn mede door de omroep op gang gebracht. In onderstaande paragrafen worden alleen die veranderingen en trends geschetst waarvan een duidelijke invloed op de omroep (publiek en commercieel) waarneembaar is. Niet de volledigheid van deze schets is van belang, maar de erkenning dat niet aan de geschetste ontwikkelingen voorbij mag worden gegaan.
  In dit hoofdstuk wordt op de belangrijkste trends ingegaan De tendens naar individualisering dwingt omroepen tot een nieuwe definiëring van het programmeerbeleid. Kijkers blijken zich in toenemende mate op programma's te richten, en minder op zenders of afzonderlijke omroepen. Bij de ontwikkelingen in de richting van mondialisering is opgenomen de invloed van multinationale mediabedrijven op productie en distributie. Het grote en nog steeds groeiende belang, dat aan de ontwikkeling en toegankelijkheid van kennis in onze samenleving wordt gehecht, maakt dat de publieke omroep het als één van zijn kerntaken dient te beschouwen kennis (te helpen) over te dragen en informatie hierover op een aantrekkelijke manier aan zijn kijkers en luisteraars te presenteren. De groeiende betekenis van kennis wordt vervolgens kort besproken, alsmede de ontwikkeling van de overheidsrol. Tenslotte wordt ingegaan op de technische ontwikkelingen, die onder het hoofdje "digitalisering" zijn te vatten en op/de betekenis voor de samenleving Het biedt een beeld van een sterk veranderende omgeving met vooralsnog onvoorzienbare gevolgen.
  *Bijvoorbeeld: Gary Hamel & C.K. Prahalad: "Competing for the future", Harvard Business School Press, 1994.
4.2 Individualisering
  De oorspronkelijke "zuilen" die de samenleving van oudsher schraagden hebben sterk aan belang ingeboet. De mate waarin individuen in de samenleving hun handelen en leven laten bepalen door één dominante invalshoek (levensbeschouwelijk of politiek) is drastisch verminderd. De desaggregatie van de maatschappelijke groepsvorming is dominant geworden. De vragersmarkt is gesegmenteerd en zelfs soms geatomiseerd, er is sprake van een extreme versnippering van de vraagzijde.
  Achterliggende oorzaken van deze versnippering zijn onder andere te vinden in de toenemende invloed van massamedia, het gestegen opleidingsniveau en de grote en groeiende diversiteit van beroepen en producten. De individuele burger heeft meer gelegenheid gekregen om zijn eigen weg te zoeken en bewustere keuzen te maken.
  Dit vergt van de publieke omroepen dat zij hierop inspelen met programma's die dat keuzeproces vergemakkelijken en de consument meer bij de omroepen betrokken houden.
  De publieke omroepverenigingen worden geconfronteerd met een verzwakking van de traditionele band tussen de vereniging en het individuele lid. Het concept van ledenbinding is daarmee niet achterhaald. In een op kennis, communicatie en beelden ingestelde samenleving pleit alles ervoor deze band te herzien en te verstevigen. Juist een publieke omroep die als kenmerk heeft dat hij van iedereen is, zou een samenbindende factor in de samenleving kunnen zijn. Niet alleen door het aanbieden van programma's die door een belangrijk deel van de samenleving als waardevol worden beschouwd, maar ook door die programma's aan te bieden die door hun impact richtinggevend voor de samenleving zijn. Op deze taak kan de publieke omroep onvoldoende inspelen.
4.3 Mondialisering
  De nationale overheden hebben steeds minder greep op de internationale en regionale ontwikkelingen. Grenzen krijgen daardoor minder betekenis of een andere betekenis dan in het verleden. Niet alleen door tendensen van samenwerking, zoals in de grote vrijhandelsblokken in de wereld, maar ook door de uitbreiding van de technologische mogelijkheden, door de steeds grotere schaal waarop migratie zich voordoet en door de snelheid van informatie. Grote multinationale bedrijven zijn in staat zich steeds minder aan te trekken van de landsgrenzen en de regels binnen één land; zij worden steeds meer supranationaal. In de mediawereld is een forse schaalvergroting waar te nemen: er ontstaan door fusies, overnames en allianties multinationale conglomeraten die hun basis in meerdere landen hebben en een veelheid aan informatiediensten aanbieden. TimeWarner, met wereldwijd zo'n tachtig allianties, is hier een treffend voorbeeld van. Een tweede aspect is het groeiend aandeel van buitenlandse programma's (met name Amerikaanse) in de programmering, in het bijzonder van de commerciële televisiestations. De oorzaak hiervan ligt niet alleen in de populariteit van deze programma's, ook de lagere kosten bij uitbesteding vormen een factor van betekenis.
  Omroep kan, als venster op de wereld, een waardevolle rol spelen in het begrijpen van de ons omringende wereld. Journalisten behoren de kennis en ervaring te hebben om verschijnselen en gebeurtenissen op zodanige wijze te verslaan, dat het begrip en medeleven bevordert. Op deze wijze kan de omroep een bijdrage leveren aan begrip en verdraagzaamheid in de samenleving. Daarnaast is de omroep bij uitstek geschikt om Nederlandse cultuuruitingen te registreren (archieffunctie van de omroep), te documenteren en te programmeren. Daarmee wordt het Nederlandse cultuurgoed behouden en bevorderd.
4.4 Kennissamenleving
  De overgang van de post-kapitalistische naar de informatiemaatschappij lijken wij thans mee te maken.* Daarachter ontwikkelt zich een samenleving waarin kennis dé belangrijkste economische en maatschappelijke factor wordt. Het belang van kennis als productiemiddel komt in hoog tempo op de agenda. Studies naar de waardering van kennis als activum op de balans van ondernemingen en overheid vinden plaats.
  De hoeveelheid informatie die dag in dag uit ter beschikking komt en de vernieuwende elementen hierin, bevorderen aan de ene kant de nieuwsgierigheid van individuen naar meer informatie en aan de andere kant de angst om achter te raken. Informatie is steeds korter interessant en het wordt steeds moeilijker om uit de hoeveelheid informatie die delen te halen die juist voor één individu interessant zijn.
  Hoe korter de tijd die verstrijkt tussen het ontstaan en de consumptie van informatie, hoe hoger de waarde van informatie. In die wereld van exponentieel stijgende informatie en bronnen blijven de selectiemogelijkheden (nog) achter, waardoor het gevoel van achterraken nog verder wordt versterkt.
  Te voorspellen valt dat de groei van de dienstensector gelijke tred zal houden met de groei van de informatie-aanbieders, de informatiekanalen en informatiezoekprogramma's. De publieke omroep dient hierin een vooruitstrevende rol te vervullen. Informatie is één van de primaire opdrachten van de publieke omroep. Het verzamelen, interpreteren en presenteren van informatie geldt als een kerntaak en een kernkwaliteit van programmamakers.
  *Zie onder meer Peter F. Drucker: Post capitalist society, 1995
4.5 Veranderende rol overheid
  Uit het voorgaande blijkt, dat ontwikkelingen in de maatschappij steeds minder beheersbaar worden en dat een herijking van de rol van de overheid in de samenleving gewenst is. De vraag naar de legitimatie van overheidshandelen en beïnvloeding van individueel of groepsgedrag wordt regelmatig gesteld. Mede als reactie op de bovengenoemde trends is op initiatief van de politiek de overheid in al haar geledingen en niveaus de weg van privatisering, versobering van de overheidsbemoeienis, introductie van marktwerking en bevordering daarvan, opgegaan en heeft zij bijgedragen aan het herdefiniëren van het belang van wat het maatschappelijk middenveld wordt genoemd. In dit licht bezien is de verschuiving van mediabeleid van cultuurissue naar mededingingsvraagstuk een treffend voorbeeld van hetgeen op meer punten aan de orde is: van regulerend optreden naar samen met andere partijen (publiek en privaat) een vraagstuk oppakken en tot een goede oplossing zien te brengen. Faciliteren en participeren worden daarbij de kernwoorden.
  Hoewel de geschetste tendens nog voor delen van de overheid geldt, is momenteel ook een zekere tegenbeweging waar te nemen. Onderzoekingen wijzen uit dat geprivatiseerde onderdelen lang niet altijd efficiënter en/of effectiever werken.
  Het is niet irreëel te verwachten dat de overheid juist als gevolg van de hierboven geschetste herbezinning, op verschillende maatschappelijke terreinen opnieuw een initiërende, regulerende en uitvoerende rol op zich neemt en dus met andere woorden het eigen domein opnieuw definieert in het licht van haar eigen mogelijkheden en de mogelijkheden van de private sfeer. Steeds duidelijker wordt dat een strikte scheiding niet mogelijk en wenselijk is. Het onderscheiden van de verschillende verantwoordelijkheden is daarentegen wel degelijk nodig om reële verwachtingen te laten bestaan over de effecten van overheidshandelen en nieuwe vormen van samenwerking te verkennen. De ontwikkeling bij de lokale omroepen kan gezien worden als een voorbeeld van deze verkenning. De centrale overheden geven in samenwerking met het lokale bedrijfsleven vorm aan omroep die dicht bij de regio of de gemeente beoogt te staan.
4.6 De gevolgen van de digitalisering voor omroep en samenleving
  Omroep is een communicatievorm die sterk verbonden is met de techniek. Technische en technologische veranderingen hebben een grote invloed op de wijze waarop de omroep zijn functie kan uitoefenen. De start van de omroep is mede gebaseerd op een sterke fascinatie voor de technische mogelijkheden. Techniek werd vooral gebruikt vanwege het effect en niet primair vanwege de functionaliteit. Daardoor wordt het bedrijven van omroep sterk vereenzelvigd met de technische eigenschappen van het medium. Aanvankelijk was dat logisch omdat de wijze waarop de functie van de publieke omroep kon worden uitgeoefend beperkt werd door de analoge eigenschappen. Door de omvangrijke techniek die nodig was voor het proces van televisie en radio en de relatief hoge investeringen, ontstond een monopoliepositie voor de publieke omroep in Nederland.
  Nu technische veranderingen schier onbeperkte mogelijkheden bieden kan de functie van de omroep in al zijn facetten geoptimaliseerd worden.
  Als gevolg van de technische ontwikkelingen en met name door de digitalisering kan gebruik gemaakt worden van computertechnologie. Daardoor kunnen de oorspronkelijke media-eigenschappen aanzienlijk uitgebreid worden. Deze eigenschappen waren oorspronkelijk beperkt tot lineariteit (het in een bepaalde tijdsvolgorde aanbieden van programma's) en disseminatie (het vanuit één punt gelijktijdig verspreiden naar veel ontvangers). Nu komen nieuwe eigenschappen beschikbaar zoals non lineariteit (het op elk moment op verzoek van de kijker en luisteraar leveren van programma-informatie) en de mogelijkheid om via geschakelde netwerken interactieve communicatie op elke gewenst moment mogelijk te maken (asynchrone communicatie). Tegelijkertijd dalen de technische kosten van verspreiding aanzienlijk. Door al deze mogelijkheden wordt de investeringsdrempel verlaagd en wordt toetreding gemakkelijker en aantrekkelijker. Een van de effecten hiervan is dat commerciële radio of televisie eerder rendabel wordt hetgeen een aanzuigende werking heeft op het aantal toetreders. Het gebruik van de interactieve en non lineaire eigenschappen en het stijgend aanbod zal het voor kijkers en luisteraars mogelijk maken om aan de hand van een eigen behoeftenpatroon een ogenschijnlijk persoonlijk pakket samen te stellen. Waar oorspronkelijk radio en televisie sterk aanbod gericht waren ontstaat een sterk gesegmenteerde vraagmarkt met een in theorie oneindig toenemend en gedifferentieerd aanbod.
  Als gevolg van de digitale netwerkontwikkelingen vallen de communicatie barrières steeds meer weg. De afstanden lijken daardoor steeds meer in te krimpen, het geen in termen van communicatie, die met de snelheid van het licht plaatsvindt, ook waar is. Daardoor zullen nationale aanbieders van televisie en radio toenemende concurrentie ondervinden van internationaal, regionaal en lokaal opererende aanbieders. Het onderscheid tussen drager (infrastruktuur) en diensten die via die infrastruktuur worden aangeboden wordt steeds minder. Tenslotte wordt het traditionele onderscheid tussen de verschillende infrastrukturen voor communicatie zienderogen minder. Mede daardoor zullen verschillende industrieën, die vroeger traditioneel gescheiden waren, met elkaar gaan concurreren zowel wat betreft de inzet van techniek als wat betreft het produceren van inhoud.
  Met nieuwe digitale technieken wordt het eenvoudig om gebruikers af te rekenen op individueel gebruik van informatie. Dat kan zowel met vaste abonnementen maar ook per tijdseenheid of zelfs per bekeken of beluisterd programma. De gedachte dat het aanbieden van informatie kan leiden tot een inkomstenstroom lijkt aanlokkelijk, maar het is de vraag wat de consument zal doen. De consument is gewend voor uitgeefproducten een zeker bedrag te betalen in de vorm van een abonnement of een eenmalig bedrag voor een krant of tijdschrift. De consument herkent in een cd-rom of een on-line dienst van een uitgever een zekere toegevoegde waarde waarvoor hij wil betalen. Omroep daarentegen is in het gevoel van de consument niet aan eenzelfde mechanisme gekoppeld en het gegeven dat de techniek de mogelijkheid van individueel afrekenen schept, betekent niet dat dit ook altijd gebruikt zal worden. Bij de publieke omroep speelt het open karakter een belangrijke rol: het is áltijd voor iédereen vrij toegankelijk voor ieder die beschikt over een radio- of een televisietoestel.
  Dit alles betekent niet dat door het toenemend aanbod de primaire functie van de publieke omroep wordt overgenomen door de markt. Door de sterke toename van het aantal bronnen en de mogelijkheid van interactief gebruik ontstaat juist een sterkere behoefte aan ordening. Daarbij is het niet alleen van belang om de bron van informatie te kennen maar ook de betrouwbaarheid daarvan. Nieuwe media zoals bijvoorbeeld Internet zullen op dit punt nog veel scepsis van de consument moeten wegnemen door het aanbieden van aantoonbaar betrouwbare en bruikbare informatie. De publieke omroep kan hier een belangrijke aanvullende rol hebben. Het is dan wel van belang dat deze informatie, zoals men gewend is, voor iedereen in een open structuur zonder betaling per individueel gebruik beschikbaar is. Bij de beantwoording van de vraag of de publieke omroep over nieuwe media moet beschikken gaat het erom of de primaire functie ondersteund wordt.
  Als de publieke omroep bestaansrecht heeft, dan zullen daartoe ook nieuwe mediatechnieken moeten worden gebruikt om de functie zo goed mogelijk te kunnen vervullen. Daardoor kan bijvoorbeeld de "agenda setting" functie, zowel in de tijd (een bepaald programma wordt op een bepaald moment uitgezonden) maar ook inhoudelijk (wat wordt wel en niet aan de orde gesteld), voor de kijker en luisteraar geoptimaliseerd worden.
  Naast het veranderen van het aanbodmechanisme geven nieuwe digitale technieken de publieke omroep de mogelijkheid om met elektronische programmagidsen te werken als selectie- en ordeningsmechanisme. Als communicatiespecialist zou de publieke omroep niet alleen haar eigen informatie kunnen ontsluiten, maar zich ook moeten kunnen beijveren voor het verwijzen naar betrouwbare achtergrondinformatie die door anderen wordt aangeboden. Als hij niet in de gelegenheid wordt gesteld om dit soort technieken ook te benutten, dan loopt hij het risico dat commerciële organisaties deze functie gaan domineren. Afhankelijkheid van commerciële belangen, bijvoorbeeld doordat de programmagegevens niet door de Publieke omroepen zelf verspreid worden, is ongewenst, omdat dan de zichtbaarheid van de publieke omroepen in het geding kan komen.
  Een ander effect dat aan de aanbodzijde zichtbaar wordt is de toename van het aantal aanbieders. De eerste ontwikkelingen waarbij ieder individu zijn boodschap naar keuze massaal of individueel kan verspreiden worden al zichtbaar. Niet langer is het bezit van speciale hardware (een drukpers of een uitzendstraat) een beperkende factor om massaal informatie te verspreiden. Internet geeft bijvoorbeeld ieder individu de mogelijkheid om op elk moment informatie naar 60 miljoen andere on line "surfende" burgers te verspreiden. Duidelijk is in ieder geval dat het aantal en de diversiteit van de signalen die op burgers afkomen sterk zullen stijgen. Het is overigens niet te verwachten dat elke kijker of luisteraar ook een aanbieder wil worden. Het aantal organisaties en individuen dat een zekere ordening kunnen aanbrengen is beperkt. Wel is de verwachting dat de komende jaren een toename te zien zal geven van het aantal radio- en televisiekanalen. Bijvoorbeeld voor televisie is de verwachting dat de invoering van digitale set top boxes, een techniek waarvoor de standaarden in feite reeds zijn bepaald, zal leiden tot het mogelijk aanbieden en verspreiden van 500 kanalen via de kabel, 500 kanalen via een satelliet en 15 tot 20 kanalen via de ether. Bovendien zal de hoeveelheid informatie die per kanaal wordt verzonden aanzienlijk kunnen toenemen in het digitale domein. Deze zullen niet uitsluitend via de ether of de kabel worden aangeboden. Op Internet zijn bijvoorbeeld nu al de eerste real time radiostations beschikbaar. Een aanbieder heeft via dit mechanisme direkt een potentiële globale markt tot zijn beschikking.
  De neiging bestaat steeds om de ontwikkelingen op de korte termijn te overschatten terwijl de ontwikkelingen op langere termijn worden onderschat. De snelheid van de ontwikkelingen is exponentieel, hetgeen impliceert, dat voorspellingen over de snelheid van ontwikkelingen achterhaald zijn op het moment dat ze verschijnen. Het is in dit verband niet meer zeer relevant om te voorspellen met behulp van welke techniek deze functies hun weg naar de huiskamer of de werkkamer bereiken. Veel belangrijker is aan te geven dat publieke omroepen bij deze ontwikkelingen van nieuwe functies moeten kunnen aansluiten.
  In een samenleving waarin een explosieve hoeveelheid informatiebronnen zal bestaan en waarbij digitalisering het mogelijk maakt om eindeloos met informatie te manipuleren, is het van groot belang dat duidelijkheid bestaat over de herkomst en betrouwbaarheid van informatie. Om die reden is het nodig dat er leveranciers van informatie zijn die beschikken over een goed ontwikkeld referentiekader en een professioneel verantwoordelijkheidsgevoel. Overigens bestaat dit laatste niet uitsluitend in de publieke media, maar gaat het bijvoorbeeld in de uitgeefindustrie samen met een goed functionerend marktmechanisme.
  Niet in de laatste plaats biedt digitalisering de mogelijkheid om nieuwe mediatechnieken toe te passen die, naar het zich laat aanzien, in toenemende mate alternatieven voor de consument zullen aanbieden als het gaat om amusement (multimedia games) of informatie (Internet). Hiermee ontstaat een convergentie van inhoud waardoor volstrekt nieuwe vormen van mediagebruik ontstaan die geheel eigen zijn aan de techniek van de nieuwe media-omgeving. Ook hier zal de fascinatie voor de techniek in eerste instantie overheersen, maar uiteindelijk zal het leiden tot nieuwe vormen van televisie en radio. Daarbij worden de amuserende, onderhoudende en educatieve functies op een natuurlijke manier door elkaar geweven op een manier die voor de consument uiterst aantrekkelijk kan zijn (edutainment, infotainment). In een samenleving waarin individualisering aan betekenis toeneemt kan dit een belangrijke factor zijn omdat het de mogelijkheid biedt elke afzonderlijke consument, op eigen niveau en op een door hem gewenst moment, een individuele mix van informatie en ontspanning aan te bieden.
  Als de publieke omroep binnen zijn taak niet de mogelijkheid heeft om de fundamentele ontwikkelingen van de voor hem cruciale technieken te kunnen volgen en hanteren dan zal hij in toenemende mate onzichtbaar worden en loopt hij het gevaar om te marginaliseren.
4.7 Samenvatting
  Uit het voorgaande blijkt, dat de veranderingen in de samenleving en de techniek ingrijpend zijn en een blijvend effect op de omroep zullen hebben. Gevoegd bij de constatering uit hoofdstuk 3, dat de basis waarop de publieke omroep functioneert minder stabiel is dan hij ooit was, leidt dit tot nieuwe en andersoortige eisen aan de publieke omroep waaraan niet kan worden voldaan in de huidige setting. Wil de publieke omroep overlevingskans hebben dan geldt dat hij flexibel moet worden en voorop moet kunnen lopen en slagkracht moet hebben. De techniek is uitgegroeid tot een kracht op zich zelf en er dient zich een geheel nieuwe omgeving aan waarin de functie van de publieke omroep beter tot zijn recht kan komen. Daarbij moet vooral de functie centraal gesteld worden en niet het accent op de technische middelen worden gelegd. De exponentieel toenemende hoeveelheid informatie maakt het ook noodzakelijk om nieuwe technieken kritisch te bekijken op hun mogelijkheid om het inzicht van de burger te verbeteren. Hierbij past een organisatie die gericht is op de toekomst en die openstaat voor nieuwe ontwikkelingen. De publieke omroep zal sterk moeten veranderen, binnen korte tijd; de vraag is niet retorisch of de huidige omstandigheden daartoe de meest geschikte zijn. Een nieuw en herijkt beeld van plaats, functie en taak van de publieke omroep wordt dan ook in het navolgende geschetst.
   
Previous
  Copyright © 1996 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen