Logo  
  | home | authors | calendar colophon | links | newsgroups | newsfeed | new | printer version |  
volume 2
juni 1999

De muziek van de Beatles

 





  3. Wat voor muziek maken de Beatles eigenlijk?
  door Harry Klaassen en Piet Schreuders
Previous
  Medio 1997 zond de VPRO in het programma De Avonden een driedelige radioserie uit over de muziek van de Beatles, vervaardigd door Harry Klaassen en Piet Schreuders. Hun conclusie: de Beatles munten uit in samenspel, samenzang, samenwerking in de composities, en vernieuwing. Die vernieuwing blijkt vooral uit "verboden" akkoordenprogressies en onregelmatige maatschema's. Hieronder volgt het volledige script van de derde aflevering van donderdag, 4 september 1997 rond de vraag: wat voor muziek maakten de Beatles eigenlijk?

Next Tune (deel 1; fade-out) [0:39]
1 Het is vandaag precies 35 jaar geleden dat de eerste Beatles-single, Love Me Do, werd opgenomen. Harry Klaassen en Piet Schreuders luisterden nog eens naar deze en de 185 andere originele songs op hun verzameling Beatles-platen en stelden een driedelige radioserie samen. Vandaag deel 3: Wat voor muziek maken de Beatles eigenlijk?
  Next Tune (deel 2; staand slot) [0:20]
2 The Beatles schreven 186 songs (21 "weggevers" niet meegerekend). Hoe ging dat in zijn werk? Het traditionele notenschrift beheersten ze niet. In plaats daarvan zongen ze melodieën in op bandjes en noteerden gitaarakkoorden bij hun teksten. Een voorbeeld van zo'n ingezongen bandje is het nu volgende fragment, Strawberry Fields Forever in een embryonaal stadium, door John Lennon opgenomen tijdens de draaiperiode van de film How I Won the War in Spanje, september 1966.
  Next It's Not Too Bad [0:46] ?? van "Anthology" #2, disc 2, track 1
3 Ter vergelijking een stukje van de studioversie, uit eind november.
  Next Strawberry Fields Forever (fragment) [0:29] ?? van "Anthology" #2, disc 2, track 2
4 De vraag hoe de composities van de Beatles tot stand kwamen, komt in feite neer op de vraag hoe Lennon en McCartney samenwerkten. Zeker in het begin waren de songs echte coprodukties, zoals She Loves You, I Want To Hold Your Hand, From Me To You. Dan komt een periode waarin Lennon en McCartney elkaar aanvullen. Zo schreef McCartney We Can Work It Out en Michelle met als bijdrage van Lennon "Life is very short" en "I love you, I love you, I love you" — in beide gevallen dus de "middle eight". Lennon schreef In My Life grotendeels zelf, maar McCartney hielp met de middle eight en de tweede stem.
  Next In My Life [2:22] van "Rubber Soul", track 11
5 De songs van de Beatles vallen op door hun rijkdom aan melodie. Vooral McCartney leek de melodieën met groot gemak uit zijn mouw te schudden, waarbij hij vaak het bereik van een heel octaaf benutte en soms zelfs meer dan dat.
  Next Here, There And Everywhere [2:22] van "Revolver", track 5
6 McCartney maakte ook gebruik van zogenaamde "akkoordvreemde noten" (noten die niet in het begeleidende akkoord voorkomen), wat niet gebruikelijk is in de popmuziek. De song Hey Jude heeft een akkoordvreemde noot die zo overtuigend klinkt, dat straatmuzikanten (die meestal op hun gehoor werken), vaak het begeleidende akkoord aan die noot aanpassen.
  Next Straatgeluid (DAT) / Hey Jude (Harry op gitaar) [0:14]
  Het akkoord achter Take A Sad Song is hier een Bes, maar bij McCartney was dat een C-septiem:
  Next Hey Jude (Harry op gitaar) [0:16]
7 Ook aan de arrangementen, die veelal door producer George Martin werden geschreven, leverde McCartney meermalen zijn bijdragen door de door hem bedachte melodielijnen aan Martin voor te zingen. Zo is de volgende cellolijn in Yesterday van McCartney.
  Next Yesterday (cello; computer) [0:21]
  Next Yesterday (fragment) van "Christmas 1965" LP
8 Lennon's melodieën zijn sec gezien veel eentoniger en van een kleiner bereik dan die van McCartney, maar daarom niet minder mooi. Zo bestaan de eerste regels van de coupletten van Help! en Strawberry Fields Forever en het refrein van All You Need Is Love bijna geheel uit één noot. Lennon compenseert deze schijnbare eentonigheid door de melodie te voorzien van zeer spannende en ongewone akkoordenprogressies.
  Next "Living is easy" / "When I was young" [0:26]
9 Toch maakt ook John Lennon soms gebruik van het bereik van een octaaf of meer — zo sterk zelfs dat zowel de hoogste als de laagste noot uit het hele Beatles-repertoire beide voorkomen in één enkele Lennon-song, namelijk Happiness Is A Warm Gun.
  Next Happiness Is A Warm Gun (laagste noot) van "The Beatles" ("White Album"), disc 1, track 8 [0:23]
10 Deze laagste noot, de G, wordt slechts één keer in een andere song geëvenaard, namelijk in I'm A Loser, eveneens van zijn hand.
  Next I'm A Loser (fragment) [0:13] van "Beatles For Sale", track 2
11 De hoogste noot, de d' (1 gestreept), wordt een paar keer geëvenaard door zowel hemzelf als McCartney.
  Next Happiness Is A Warm Gun (fragment; hoogste noot) van "The Beatles" ("White Album"), disc 1, track 8 [0:10]
  Next In My Life (fragment; hoogste noot) van "Rubber Soul", track 11 [0:04]
  Next Tell Me Why (fragment; hoogste noot) van "A Hard Day's Night", track 6 [0:12]
  Next Ticket To Ride (fragment; hoogste noot) van "Help!", track 7 [0:12]
12 Meer nog dan McCartney maakt Lennon gebruik van akkoordvreemde noten, zoals in Julia, waarin hij een fis zingt (het woord "in" in "in the sun"), terwijl het akkoord bestaat uit E, G, B, en D.
  Next Julia (fragment: "in the sun") van "The Beatles" ("White Album"), disc 1, track 17 [0:25]
13 In Hey Bulldog zingt Lennon de woorden "lonely you can ..." op de noot F, terwijl het begeleidende akkoord B-klein is, waar geen F in voorkomt.
  Next Hey Bulldog (fragment) van "Yellow Submarine", track 4 [0:22]
14 Helemaal uniek is het intro van Lennon's If I Fell. Voor dit korte stukje van slechts acht maten weet Lennon 11 van de 12 beschikbare noten van het octaaf te gebruiken, waarbij de enige noot die niet gezongen wordt, alsnog de eerste noot is van de rest van het liedje. Toch klinkt het resultaat gewoon tonaal, en is het door iedere leek mee te zingen.
  Next If I Fell (intro) van "A Hard Day's Night", track 3 [0:25] (fade-out)
  Next please / applaus / Get one of us for your trousers ...
15 We hadden het al even over akkoordprogressies bij de Beatles, dat wil zeggen: de opeenvolging van verschillende akkoorden achter de melodie. Met deze akkoordprogressies zorgden de Beatles voor een nieuwer, spannender en duurzamer geluid in de popmuziek. Vóór de Beatles waren de meeste songs gebaseerd op twee, drie of hoogstens vier akkoorden. In een Beatles-song bedraagt het aantal akkoorden gemiddeld negen of tien, en kan zelfs oplopen tot 21 (in het geval van McCartney's You Never Give Me Your Money). McCartney gebruikte dermate verrassende akkoorden dat hij het niveau van klassieke muziek bereikt — geen gek resultaat voor een ongeschoolde popmuzikant uit Allerton, die geen noten kan lezen.
16 In Blackbird zijn 11 akkoorden te onderscheiden, duidelijk te horen in de gitaarbegeleiding, die hier en daar aan Bach doet denken.
  Next Blackbird van "The Beatles" ("White Album"), disc 1, track 11 [2:18]
17 Lennon laat weer een heel ander verhaal zien. Buiten alle harmonieregels om gebruikt hij volkomen nieuwe, ongewone en voor tonale muziek "verboden" akkoordprogressies.
18 Net zoals hij de ingewikkelde melodie van If I Fell vanzelfsprekend laat klinken, zo laat Lennon ook zijn uiterst ongewone akkoordprogressies tonaal klinken. In Sexy Sadie komen vier chromatisch opeenvolgende akkoorden voor, dat wil zeggen vier grote drieklanken die ieder een halve toon van elkaar liggen.
  Next Sexy Sadie (Harry op gitaar) [0:13]
  In de Beatles-versie klinkt dit fragment zo:
  Next Sexy Sadie (zelfde stukje) van "The Beatles" ("White Album"), disc 2, track 5 [0:10]
19 De tegenhanger hiervan is de akkoordenprogressie in de middle eight van I Am The Walrus, waarin vijf grote drieklanken een dalende toonladder volgen. In de fade-out van dezelfde song loopt deze reeks door tot in het oneindige.
  Next I Am The Walrus van CD "Sitting in an English Garden" [ca. 0:30]
20 Next Harry op gitaar [0:41]
  Lennon vond zijn ongewone akkoordprogressies en melodieën door naast zijn gitaar ook de piano voor het componeren te gebruiken. Zodoende vermeed hij geijkte akkoorden die het gevolg zijn van de vanouds bekende gitaargrepen:
  Quote: "I play the piano even worse than I play guitar, so that is a limited palette, as they call it. So I surprise myself, you know, I have to think in terms of "go from C to A", and I'm not quite sure where I am half the time, and when I'm holding a chord, I go "ding!" — on the guitar it's only a sixth or a seventh or something like that, on the piano I don't know what it is." [0:28]
21 Nu kan iederéén wel ongebruikelijke progressies verzinnen, maar het bijzondere van Lennon is dat hij er ook nog iets moois van maakt en er een mooie melodie op schrijft. Dit maakt hem tot een vernieuwende en betere componist dan McCartney. Een mooi voorbeeld hiervan is hoe Lennon en McCartney samen I Want To Hold Your Hand schreven. Zoekend naar akkoorden sloeg McCartney op de piano het akkoord aan dat volgens Lennon de song "maakte", zoals-ie dat noemde. Het is Lennon die dat meteen inziet en uitroept: "That's it! Do that again!", daar waar McCartney het al afgekeurd zou hebben.
  Next I Want To Hold Your Hand (tot en met "understand") van "Past Masters", track 6 [0:18]
22 Next On to the next round / orgeltje / applaus (van Xmas 1967)
  Vóór de komst van de Beatles was de popmuziek qua maatsoorten vrij saai. Er werd bijna uitsluitend gebruik gemaakt van twee-, drie- en vierkwartsmaten en er was nauwelijks sprake van enige maatwisseling binnen een song. Toen kwamen de Beatles, met in hun bagage een-, twee-, drie-, vier-, vijf- en zeskwartsmaten, en daarnaast twee en vier-tweede, drie-, vier-, vijf-, zes-, zeven-, acht-, negen-, tien- en twaalf-achtste, en twaalf-zestiende. Dat zijn maar liefst achttien verschillende maatsoorten, waaronder de nodige onregelmatige. Bovendien telde één song soms twee of meer verschillende maatsoorten. Weer ligt het gewicht bij Lennon, die het presteert om in een schijnbaar simpel bluesnummer vijf verschillende maatsoorten te stoppen.
23 Next Yer Blues van "The Beatles" ("White Album"), disc 2, track 2 [3:56]
  Dat was Yer Blues met achtereenvolgens vierkwarts, vier achtste, zes achtste, acht achtste en 12 achtste maat. In Happiness Is A Warm Gun komen zelfs zes verschillende maatsoorten voor.
  Next Happiness Is A Warm Gun van "The Beatles" ("White Album"), disc 1, track 8 [2:40]
24 Maar het meest typerend voor Lennon is zijn maatgebruik in Good Morning Good Morning; typerend, omdat het "gewoon" klinkt, als een vierkwartmaat, die echter bij nadere beschouwing uiteenvalt in vijf- drie- vier- vijf- vier- drie- en vierkwartsmaten. Dus: drie verschillende maatsoorten, waarvan één onregelmatige, én een onregelmatig schema — en dat in slechts 11 maten!
  Next Good Morning Good Morning (na roffel zacht onder tekst laten doorlopen) van "Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band", track 11 [0:20]
25 George Martin vertelde over de matenverdeling in Good Morning Good Morning het volgende.
  Quote: "As John never once put pen to manuscript, it is anyone's guess where the bar lines lie. Listen again to that verse with the horns in the background. Count the beats. Of the ten beats, the "stabs" come first, halfway between the second and third beat, on the fourth and seventh beat. They then begin the same routine, but second time round they have to begin a new phrase on the last beat of the verse. Not easy, if you try it."
26 Hier volgt een computerreconstructie van de gewraakte elf maten. Voor de duidelijkheid begint iedere maat met een voetbalfluitje.
  Next Good Morning Good Morning (computer en tune) [0:59]
27 We zijn aan het eind van onze serie over de Beatles. Wat hebben we de afgelopen drie weken geleerd? De Beatles munten uit in samenspel, samenzang, samenwerking in de composities, en vernieuwing. Als muzikanten zijn ze briljanter in hun stuwende samenspel dan solistisch. De stemmen klinken samen heel sterk, in alle mogelijke combinaties, maar vooral gedomineerd door het gedreven stemgeluid van Lennon. Compositorisch vulden Lennon en McCartney elkaar aan: McCartney is vakkundig en melodieus, Lennon harmonisch en creatief. Hun vernieuwing blijkt vooral uit Lennons "verboden" akkoordprogressies, en onregelmatige maatschema's, die hoe onorthodox ook, de popmuziek geen geweld aandoen. Integendeel.
  Next Girl van "Rubber Soul", track 9 [2:23]
  Next Yesterday van "Christmas 1965" LP [0:59 totaal]
28 [in een zakje] Dit was het laatste deel van een driedelige radioserie over de muzikale nalatenschap van The Beatles. Presentatie: Jan Schippers; Samenstelling: Harry Klaassen en Piet Schreuders.
   
Previous
  1997 © VPRO. Alle rechten voorbehouden