Logo  
  | home | authors | calendar colophon | links | newsgroups | newsfeed | new | printer version |  
volume 2
juni 1999

De muziek van de Beatles

 





  Over de VPRO-radioserie "De muziek van de Beatles"
  door Hans van Dalfsen en Pam van der Veen
Previous
  Beatles-fanaten Piet Schreuders en Harry Klaassen maakten in 1997 een driedelige radioserie over de muziek van The Beatles. De laatste aflevering werd op 4 september van dat jaar uitgezonden, precies vijfendertig jaar nadat de eerste Beatles-single Love Me Do werd uitgebracht. Voor de VPRO-Gids (33, 1997) sprak Hans van Dalfsen met Klaassen — "In vrijwel iedere Beatles-song gebeurt iets waardoor het nummer niet saai wordt" — en peilde Pam van der Veen de, verrassende, meningen van een aantal hedendaagse, jonge popmuzikanten inzake de Fab Four.

1 Harry Klaassen (rechts): "Op een dag hoorde ik Money van de Beatles, en ik dacht, dit is wat ik altijd heb willen horen."

Een grote kast met boeken. Boekhandelaar Harry Klaassen heeft in zijn huiskamer een grote kast met boeken over The Beatles staan. Van de onbetrouwbare paperbacks die direct na de eerste successen van de succesvolste band aller tijden verschenen, tot en met de serieuze biografieën die de laatste tien jaar uitkwamen. Nog steeds bestaat blijkbaar de behoefte om iets toe te voegen aan de wagonlading informatie die al over John, Paul, George en Ringo bekend is.

"Ben jij misschien tussen de dertig en vijfendertig?", vraagt Klaassen. "Ik geloof dat die groep het minst met de Beatles heeft. Ze hebben het net niet meegemaakt en zitten er zo kort achter dat ze zich er tegen afzetten. Je kunt er niet van houden, dat is een kwestie van smaak, maar ik denk dat de tijd wel heeft bewezen dat er meer aan de hand is geweest. De muziek van de Beatles heeft kwaliteit, daar ben ik van overtuigd. Van kunst zeggen ze wel dat het de tijd moet kunnen overleven. Op dit moment bewaart niet alleen de generatie die met de Beatles is opgegroeid de muziek, de volgende generaties doen ondertussen ook mee."

2 Altijd interessant gebleven. "Toen de "Anthology" in '95 en '96 verscheen, werd weer eens duidelijk dat er nog steeds grote belangstelling voor de Beatles bestaat. Als ik het me goed herinner is veertig procent van de "Anthology"-cd's aan mensen onder de twintig verkocht. Vorig jaar hebben de Beatles 48 miljoen pond verdiend, terwijl topact Oasis op 25 miljoen uitkwam. Dat is iets meer dan de helft. Het is dus niet zo dat Piet Schreuders en ik in 1997 nog eens een keer over de Beatles beginnen. De Beatles zijn altijd interessant gebleven."
  Kortom, de vraag die Schreuders en Klaassen zich voor hun programma's over de Beatles stellen was dus niet of er iets bijzonders aan de hand was, maar wat de muziek van de Beatles zo bijzonder maakte. Dat de Beatles in hun begintijd in interviews altijd werd gevraagd of ze nooit naar de kapper gingen, hoorde er destijds bij, maar benam tegelijkertijd het zicht op de muzikale prestaties van het viertal. Klaassen: "Wij wilden de Beatles eens in een ander licht zetten. Als ik terugkijk zie ik ook wel dat ze er in het begin een beetje knullig uitzagen. Maar wat veel belangrijker is als je het over de Beatles hebt, is dat er in hun muziek vrijwel altijd iets gebeurt dat voorkomt dat een nummer saai wordt. Er zijn uitzonderingen, maar ook in hun vroege periode geldt dat voor de meeste nummers. Een van de redenen dat je er dertig jaar later nog met plezier naar kunt luisteren."
  "Oasis wordt vaak vergeleken met de Beatles, en ik heb welwillend naar hun muziek geluisterd. Wat sound betreft lijkt het wel op elkaar, maar toen ik een cd van ze hoorde had ik bij het tweede nummer het idee dat ik het net al gehoord had. Ik vind het veel saaier dan de Beatles. Alle nummers leken qua compositie en sound sprekend op elkaar. Wie kent over dertig jaar de muziek van Oasis nog? Als jeugdsentiment misschien wel, maar ik denk niet dat veel mensen dan interesse zullen hebben in een Oasis anthology."
 
Next The Beatles, zonder Ringo Starr, met links producer George Martin

Abbey Road. Uit aflevering 1: "The Beatles als uitvoerende groep": In de rustige Londense wijk St. John's Wood steek je ergens een zebra-pad over, je slaat rechtsaf en meteen weer linksaf en dan sta je op een binnenplaats van de Abbey Road Studio's, inmiddels waarschijnlijk de beroemdste studio ter wereld. Hier kwamen de Beatles jaar in jaar uit om te werken; hier kwamen ze als studiogroep tot bloei. In het begin ging het in feite om veredelde live-opnamen, later ontstonden er in nachtenlange sessies complete songs."

 
3 Money (That's What I Want). Klaassens fascinatie voor de Beatles begon in 1963, het jaar voordat ze in Amerika, en dus wereldwijd, doorbraken. De tijd vroeg om nieuwe muziek. Rock-'n-roll was het een tijd lang helemaal geweest, maar de fut was er uit. En het leek er niet op dat het binnen afzienbare tijd weer goed zou komen. Elvis zat in dienst, Chuck Berry en Jerry Lewis in de gevangenis, Little Richard ging in de Here, en Buddy Holly was dood.
  Klaassen: "Op een dag hoorde ik Money van de Beatles, en ik dacht, dit is wat ik altijd heb willen horen. Dit is het antwoord op mijn vraag. De stem van Lennon, zo ruig, vanuit zijn tenen. Fantastisch! Ik was negen jaar oud en werd overdonderd door die sound. Ik heb later iemand van vijfenzestig dat nummer laten horen en gevraagd waarom ik daarvan als negenjarige nou zo kapot kon zijn. Het antwoord was dat het normaal schijnt te zijn voor kinderen om van zulk geschreeuw, dat oergevoel, te houden. De zang van Lennon is voor mij nog steeds niet geëvenaard. Ik had er ook moeite mee dat de Beatles later als zoet werden beschouwd."
  Het ging de liefhebbers van Money in de eerste plaats om de energie die de muziek uitstraalde. Maar of dit jeugdige publiek op de een of andere manier oppikte dat de muziek meer te bieden had, is twijfelachtig. "Op dat moment is de gevoelsmatige reactie de bepalende factor in de waardering. En natuurlijk blijft die gevoelsmatige waarde altijd een voorwaarde om van de muziek te kunnen genieten. Bij mij ontwikkelde het jeugdsentiment dat ik voel voor de muziek van de Beatles tot een muzikale interesse. Eerst viel ik op de stem van John Lennon, en had ik geen notie van wat er in de muziek allemaal aan de hand is. Later viel ik ook op de kwaliteit van de muziek."
 
Next 1962: de Beatles nemen Love Me Do op

Het gezamenlijk product. Uit aflevering 2: "Wie zijn de Beatles?": Het kost moeite om echt goede solopartijen te vinden op de platen van de Beatles. Het is kenmerkend dat er van Ringo Starr slechts één echte drumsolo bekend is. Kennelijk ging het om het gezamenlijke product, hoe ze samen klonken. Daarin waren ze brilliant. Toch proberen we vandaag een paar individuele prestaties uit het geheel te lichten."

 
4 Uitzonderlijke melodieën. Een Engelse muziekrecensent, Michael Mann, vergeleek de composities van Lennon en McCartney in 1963 met het werk van Schubert en Mahler. Ook Leonard Bernstein concludeerde dat de songs van de Beatles goed waren; het bevestigde Klaassen in zijn liefde voor de muziek. Maar toen de band in '70 uit elkaar ging wist hij nog steeds niet waar het hem nu precies in zat. Pas toen hij zelf gitaar ging spelen, en met songbooks en akkoordenschema's aan de gang ging, begon hij te begrijpen dat er bij de Beatles inderdaad andere dingen gebeurden dan bij andere bands. Nadat hij twee jaar musicologie had gestudeerd kon hij ook hard maken wat.
  Ter illustratie draait Klaassen het begin van If I Fell van de (derde) elpee "A Hard Day's Night". Klaassen: "Dit zit ook in het programma, en ik wil niet te veel verklappen, maar je hoort in dit korte stukje niet direct dat er iets bijzonders gebeurt. Ik ben het in de literatuur in ieder geval nooit tegengekomen. In de eerste acht maten gebruikt Lennon elf van de twaalf noten uit het octaaf. Dat is zeer uitzonderlijk. Popmuziek is over het algemeen tonaal, dus je zit vast aan een bepaald aantal noten binnen een octaaf. In een popsong zullen doorgaans zo'n vijf noten uit het octaaf gebruikt worden. Wat Lennon doet is in feite volkomen atonaal, terwijl het gewoon tonaal klinkt.
  Lennon kende op dat moment wat akkoorden. Hij wist wat C was, en A-mineur, maar daar hield het zo ongeveer mee op. Wat hij doet is de gitaar pakken en andere grepen gebruiken dan normaal is. Lennon kon afwijkende akkoorden goed laten klinken en er bovendien een melodie op schrijven. Wat niet mooi zou moeten klinken maakt hij mooi. McCartney op zijn beurt is een vakman die met het grootste gemak een melodie kan maken die meteen klinkt en toch anders is dan alle andere melodieën. Maar op harmonisch gebied haalt hij het niveau van Lennon niet."
5 Geen muziekcursus. Klaassen geeft toe dat het voor iemand zonder muzikale kennis een vrij ingewikkeld verhaal is. Toch besloten de programmamakers om te vertellen wat er zo bijzonder was aan de akkoordenprogressies van de Beatles zonder eerst uit te leggen wat een akkoord eigenlijk is. Er zijn momenten in de programma's dat de leek mag aannemen dat er inderdaad iets uitzonderlijks aan de hand is met de muziek. Klaassen: "Het is geen muziekcursus. Bovendien stoppen we er zoveel voorbeelden in dat ook op de paar momenten dat het ingewikkeld wordt, de muziek alleen al de moeite waard is. De verhouding commentaar-muziek is misschien twintig tegen tachtig. Wij hebben de 186 songs van de Beatles beoordeeld op harmonie, melodie, maatsoort, sound en uitvoering. Dat klinkt nogal geleerd, maar we hebben het programma spelenderwijs in elkaar gezet."
  "Het kwam er op neer dat Piet en ik aan een tafel voorbeelden zaten te bedenken bij het verhaal dat we wilden vertellen. Voordat we er erg in hadden, hadden we al vier A4-tjes vol." De voorbeelden zijn gegroepeerd in drie hoofdstukken. In de eerste uitzending wordt de band The Beatles geïntroduceerd ("De Beatles als uitvoerende groep"), in de volgende uitzending worden Paul, John, George en Ringo als individuele muzikanten nader beschouwd ("Wie zijn de Beatles?"), en tot slot wordt het oeuvre onder de loep genomen ("Wat voor muziek maken ze eigenlijk?").
 
Next Paul McCartney en John Lennon, Londen 1966

Negen tot tien akkoorden. Uit aflevering 3 "Wat voor muziek maken ze eigenlijk?": "We hadden het al even over akkoordenprogressies bij de Beatles. Dat wil zeggen, de opeenvolging van verschillende akkoorden achter de melodie. Met deze akkoordenprogressies zorgden de Beatles voor een nieuwer, spannender en duurzamer geluid in de popmuziek. Vóór de Beatles waren de meeste songs gebaseerd op twee, drie of hoogstens vier akkoorden. In een Beatles-song bedraagt het aantal akkoorden gemiddeld negen of tien, en kan zelfs oplopen tot 21."

 
6 Muzikale vernieuwingen. Klaassen: "Popmuziek is nog steeds jong. We zijn zelf onderdeel van de geschiedenis van de popmuziek, want we zitten er nog steeds middenin. We maken nu voor het eerst mee dat mensen van zestig popmuziek maken. Dus het is moeilijk om te zeggen hoe popmuziek, en in het bijzonder de muziek van de Beatles, veroudert. Daar komt nog bij dat de muziek van de Beatles nooit is weggezakt, en dat er nog steeds werk van ze wordt uitgebracht. Er staan vierhonderd studio-uren op band die nog niet zijn uitgebracht. Paul McCartney zal wel dood moeten zijn voordat ze dat uitbrengen."
  Maar wat moet een popmuzikant nog als het hoogtepunt van de kunstvorm blijkbaar al achter de rug is? De Beatles hebben de boel opengegooid, stelt Klaassen. Er zijn weliswaar andere bands geweest die kwaliteit hebben geleverd, maar niemand komt ook maar in de buurt als het gaat om muzikale vernieuwingen. Daar moet iedereen die een gitaar oppakt maar mee leren leven, zo lijkt de conclusie. De enige relativering die past in dit verhaal is het feit dat zonder jeugdsentiment waarschijnlijk geen enkele popgroep zou worden herinnerd. Wie de afgelopen jaren bij een eerste kennismaking met popmuziek in vervoering raakte door The Smashing Pumpkins, The Jon Spencer Blues Explosion of Beck (een vrij willekeurig rijtje waarvan geen van de namen Klaassen iets zegt) krijgt toch ook een opleiding op niveau.
  "Je kunt de muziek ontleden, en het dood ontleden, maar daar heb je niets aan. Het is geen truc. Het is niet zo dat wat goed is, ook per se muzikaal bijzonder is. Strawberry Fields Forever heb ik altijd geweldig gevonden, en als je dat ontleedt komt er inderdaad een heleboel uit. Maar er zijn ook nummers die muzikaal interessant lijken, en het uiteindelijk niet zijn. De Beatles hebben nummers met drie akkoorden gemaakt die ik net zo geweldig vind als songs met twintig akkoorden. Toen "The White Album" uitkwam was ik veertien. De plaat werd helemaal op de radio gedraaid, dat deden ze toen nog, ook als het een dubbel-elpee was. Op kant één van de eerste plaat staat als laatste nummer Happiness Is A Warm Gun. Halverwege dat nummer hield ik het niet meer, en rende ik met geld van mijn broer naar de platenzaak. De eerste keer dat je een nummer van de Beatles hoort, zit je niet te ontleden. Dan denk je alleen maar: Hééééé!!!!!"
   
 
7 Anneke van Giersbergen (The Gathering): "Mijn vader luisterde naar The Beatles; ik ben er dus mee opgegroeid. Ze waren uniek doordat ze altijd verschillende soorten muziek hebben gemaakt. De meeste bands slapen in na een tijdje. Zoals The Stones, die zijn heel erg goed, maar gaan toch vervelen. The Beatles wisten zichzelf steeds te vernieuwen, ze zijn niet gek geworden van alle aandacht en zijn hun creativiteit nooit verloren. Bovendien probeerden Paul en John elkaar altijd te overtreffen in het schrijven van de beste nummers. Dat heeft ze scherp gehouden. Eén van de beste nummers vind ik I Want You (She's So Heavy), die enorme riff waarmee dat begint en hoe ze dat zingen ... helemaal geweldig. In de muziek van The Gathering komt de muziek van The Beatles niet expliciet naar voren, maar omdat ik er zoveel naar geluisterd hebt zit het toch in mijn bloed."
8 Niels de Wit (Johan): "Vragen wat ik van The Beatles vind is net zoiets als vragen wat ik van de lucht vind. Ik zou ze niet kunnen wegdenken uit mijn leven. Van kinds af aan ben ik al fan, heb ik stukje bij beetje alle platen gekocht. Al zou ik het niet willen, dan zou ik nog door The Beatles beïnvloed zijn. Vooral omdat ze er niet voor terugschrokken om vanuit hun positie als supersterren maar een beetje aan te klooien. Om als gevestigde band gewoon "The White Album" te maken, een dubbel-lp met dertig nummers waarvan de helft niet af was. Ze experimenteerden met wat het publiek van hen verwachtte en kozen ervoor de underground-kant op te gaan. Die mentaliteit is ook een beetje bij Johan terug te vinden. Wij hebben onze cd niet strak en gepolijst willen laten klinken, maar foutjes bij de opnamen gewoon laten zitten.
9 Marco Roelofs (De Heideroosjes): "The Beatles hebben zonder meer een duidelijke stempel op het verloop van de popmuziek gezet. Hun kracht zit in de sterke, tijdloze melodieën, die zelfs in de uiteenlopende muziekstijlen van de jaren negentig nog overeind blijven staan. Het was ook de eerste band die de jongerencultuur een gezicht gaf. Maar persoonlijk voel ik dat niet zo, voor mij hadden The Sex Pistols meer invloed. Die gingen terug naar waar The Beatles ooit begonnen waren, naar de basis, de essentie, de rauwe energie van de muziek. En emotie moet altijd boven imago staan, wat bij The Beatles op een gegeven moment niet meer zo leek te zijn. Met De Heideroosjes spelen we Let It Be, in een zwaar aangerande uitvoering. Niet zozeer uit liefde voor de band, maar omdat het een lekker liedje is met makkelijke akkoorden. John Lennon zou zich omdraaien in z'n graf."
10 Bloem: "Bij mij thuis werden vroeger platen van The Beatles gedraaid, maar uit een periode die ik niet zo leuk vond. Pas later leerde ik "Abbey Road" kennen en dat vond ik geweldig, ik kreeg er kippenvel van. Vooral een nummer als Because, dat vond ik zo mooi dat ik ervan moest huilen. Niet alles van The Beatles is even goed, het zijn vooral de freakperiodes die me aanspreken, zoals "The White Album" en "Sgt. Peppers". Daaruit blijkt duidelijk dat ze iets nieuws zijn gestart, een eerste geniale stap hebben gezet tot belangrijke dingen die later gemaakt werden. Rare combinaties en subtiele, gekke, verstopte dingetjes, die je pas na een paar keer luisteren hoort. Ze hebben heel veel verschillende muziek gemaakt. maar je hoort altijd dat het The Beatles zijn.
11 Aziz Badrane (NRA): "Als punker moet ik natuurlijk zeggen dat ik The Beatles een slappe kutband vind. Ik heb er nooit wat aan gevonden, drek, veel te lief, totaal geen uitstraling. En hoe ze eruit zagen, met die bloempotkapsels enzo ... The Beach Boys vind ik wel weer leuk, die waren ook wel zoetsappig, maar zo overdreven dat het weer leuk werd. Een beetje cult-achtig. Maar The Beatles, nee, ze hadden heus wel talent ofzo, maar mij persoonlijk doet het niks. En dat Helter Skelter het eerste punknummer zou zijn ... dan kun je alles wel gaan herleiden. Ik vond Green Day in het begin wel goed, dat zijn een soort Beatles met hardere gitaren. Maar toen die in de hitparade kwamen verloor ik mijn interesse. Het is leuker als een band voor tien man en een paardenkop speelt, dan hoor je de muziek in z'n ware gedaante. Ik hou er niet van het met miljoenen anderen te moeten delen, zoals bij The Beatles het geval is.
12 Rude Boy (Urban Dance Squad, Junkie XL): "The Beatles zijn God. Ze zijn de compleetste groep aller tijden. Ze waren allevier zangers en songwriters, ze vulden elkaar goed aan, konden verschillende stijlen bij elkaar brengen en poppy laten klinken. Als klein kind hield ik al een soort zoektocht naar het hoe en waarom van The Beatles. Ik geloof dat sommige mensen op aarde zijn om speciale dingen te doen, maar deze jongens waren zo speciaal, daar moest een reden voor zijn. Dat ging heel diep, dat gevoel voor The Beatles, soms was het bijna lachwekkend. Een paar jaar geleden ben ik opgehouden met erover te praten, nu hou ik het liever voor mezelf. Van alle bands hebben The Beatles de meeste invloed op de popmuziek gehad. Daar kan zelfs Mick Jagger met z'n rubberen lippen en z'n gedans niet aan tippen. Bij iedere muzikant hoor je wel een stukje Beatles terug. Ook de Urban Dance Squad is op zoek naar die simpele, melodieuze, maar hele pakkende songs. En naar de organische, rauwe, zompige kracht die je in nummers als Helter Skelter terugvindt. Welke plaat je ook van ze hoort, er staan alleen maar singles op. The Beatles grossierden in juwelen."
   
Previous
  1997 © VPRO. Alle rechten voorbehouden