Logo  
  | home | authors | calendar colophon | links | newsgroups | newsfeed | new | printer version |  
volume 2
februari 2000

De zwemmende piratenzender

 





  Een reportage over Radio Mercur in de jaargang 1959 van het tijdschrift "TV, weekblad voor televisie"
 
Previous
  Jan van Heeren kocht recentelijk op een rommelmarkt de ingebonden jaargang 1959 van het tijdschrift TV, weekblad voor televisie. In de editie van 12 juli van dat jaar stond een uitgebreide reportage over een bezoek van een medewerker van dat blad aan de burelen en het zendschip van Radio Mercur. Deze herdruk van het betreffende artikel maakt duidelijk hoe er aan het eind van de jaren vijftig in Nederland tegen dit Scandinavische radio-avontuur werd aangekeken.
 
  Van de redactie
  Buiten op straat voor het gebouw van Radio Mercur in Kopenhagen

Het prille begin. Sind de opening van de internetsite Soundscapes zijn er veel reacties van de lezers binnengekomen over de inhoud van de daar gestalde verhalen. Ook kreeg de redactie ook veel e-mails en brieven binnen naar aanleiding van de geplaatste foto's. Vooral vanuit Scandinavië kwamen tientallen reacties binnen naar aanleiding van de fotopagina's over de Scandinavische zeezenders. De twee belangrijke reacties waren wel die van de kleinzoon van Britt Wander, de voormalige directrice en eigenaresse van Radio Syd, die enige foto's wilde gebruiken voor een boek over zijn oma. Uit Kopenhagen kwam daarnaast een reactie van iemand die een boek aan het schrijven is over de geschiedenis van Radio Mercur. Ook hij vond dermate interessante foto's op deze site dat hij een beroep deed op het recht tot gebruik. In de loop der afgelopen decennia is het merendeel van de betreffende foto's toegezonden via contacten uit de DX-wereld en van onze toenmalige correspondent voor het Freewave Media Magazine, Poul S. Hansen.

  Opnamestudio in het gebouw

Om die reden is het interessant om te weten dat andermaal een tiental foto's van Radio Mercur boven water is gekomen via één van onze lezers in Nederland, Jan van Heeren. Hij kocht recentelijk op een rommelmarkt een jaargang 1959 van het tijdschrift TV, weekblad voor televisie. In de editie van 12 juli van dat jaar stond een uitgebreide reportage over een reis gemaakt door medewerkers van het tijdschrift aan de burelen en het zendschip van Radio Mercur, een verhaal dat we onze lezers beslist niet willen onthouden. We nemen U mee terug naar 1959. Om de sfeer vast te houden hebben we de stijl van het artikel, inclusief de daarin voorkomende fouten, in de originele staat gelaten.

 
1 Voorloper commerciële televisie. "De zogenaamde zwemmende 'piratenzender' Radio Mercuur, die op de trawler Cheeta met een betaald programma in de internationale wateren opereert, viert op 1 augustus aanstaande haar eerste verjaardag. Een speciale verslaggever maakte onlangs voor 'TV' een reis naar Kopenhagen. Wij presenteren U hierbij zijn bevindingen. Het stille, maar werkdadige verlangen van de Mercuurmannen naar een drijvende televisiezender deed ons besluiten dit artikel op te nemen."
 
  De tender van Radio Mercur
2 In oud pand Argentijnse ambassade. "Eén onzer medewerkers heeft onlangs eens een reis ondernomen naar de piratenzender, die Denemarken bestookt met vrolijke plaatjes én reclame. Radio Mercuur is een typisch verschijnsel en vermoedelijk de voorloper van commerciële televisie vanuit het luchtruim, die in Scandinavië wordt overwogen door enige zakenlieden, als men straks aan het huidige systeem blijft kleven. Overigens komt deze affaire trouwens binnenkort in Génève aan de orde, als 'de beheerders' van het ether-luchtruim aan het confereren gaan. Radio Mercuur zendt uit vanaf het vissersvaartuig Cheeta, dat in internationale wateren dobbert, even buiten de viermijl grens ten zuiden van Kopenhagen. De studio is normaal in die stad gevestigd waarvoor men het oude gebouw van de vroegere Argentijnse ambassade heeft gekocht. De maatschappij zou Zwitsers zijn, de scheepsvlag Panamees en de bezetting al even internationaal. Internationaal is ook de belangstelling voor deze zaak."
3 Boven in het gebouw was de muziekbibliotheek gevestigd

Een nieuw signaal. "Het is bijna een jaar geleden, om precies te zijn op 1 augustus 1958, dat een nieuw signaal de rust op de FM-band verstoorde. De 89.5 MHz-golflengte werd onveilig gemaakt door schreeuwende muzikale reclame en aanprijzingen van zeeppoeder en margarine waren niet van de lucht. Het duurde een hele dag voor radioluisterend Kopenhagen begreep dat dit het resultaat was van het verschijnen van het 70 ton grote vissersvaartuig 'Mercuur', dat op ongeveer 10 kilometer uit de kust van Denemarken voor anker was gegaan! Groot was de consternatie en de verontwaardiging bij de Deense radio-omroep - want zij hadden immers het alleenrecht voor de Deense radioprogramma's. Al spoedig bleek dat het hier niet om een poging van één dag ging, maar dat het om een goed opgezette organisatie betrof, die, met als doel een Deens reclamestation op te richten, de uitzendingen door een groep van internationale rechtsgeleerden zorgvuldig hadden laten voorbereiden. Ze waren in de ether en ze bleven er!"

4 Kirsten Newman, die zowel de taak van receptioniste als omroepster waarnam

Naar een buitenwijk. "Om enig idee te kunnen vormen hoe het er werkelijk aan toegaat bij Radio Mercuur zijn we erheen gegaan. De studio is gevestigd in de voormalige Argentijnse ambassade in één van de buitenwijken van Kopenhagen. We openden de deur. In een kast, links, zat de receptioniste/telefoniste, Kirsten Newman, met een vrolijke lach haar werk te doen. 'Baas boven?' 'Ja — hij heet Niels Heilmann — zal wel ergens op de eerste verdieping uithangen.' Hij was inderdaad op de eerste verdieping. Een typische Deen met een openhartig gezicht - helemaal niet het type van een 'piraat'. De eerste formaliteiten waren al spoedig uit de weg geruimd en voetje voor voetje schuifelden wij van het ene vertrek naar het andere. Het is me de operatie wel! De wettelijke bepalingen omtrent zendstations en dergelijke in Denemarken laten niet toe dat er naast de officiële radio-omroep nog door anderen op de normale golflengtes wordt uitgezonden en dus zijn de Kopenhaagse studio's van Radio Mercuur alléén maar studio's. Alle programma's worden er op de band vastgelegd door een vrolijke troep jongelui, die er trots op zijn pionierswerk te kunnen verrichten."

5 Programmadirecteur Niels Heilmann

Platen niet naar het schip. "In een zolderkamertje werden door een lunchetende jongeman de platen gedraaid, terwijl in de 'recording-studio een andere knaap met koortsachtige blik het verloop van de opnamen volgde. Platen kunnen niet naar het piratenschip worden gestuurd, want om een LP in volle zee rustig te laten draaien ... dat gaat nu eenmaal niet. Pedro Biker, de Deens/Portugese omroeper van Mercuur, nam ons mee naar zijn cabine. 'Ziet het eruit als een echte radiostudio huhh?' En met een trots gebaar zwaaide hij met zijn arm. 'We hebben nog een studio beneden, een grotere, maar deze wordt wel het meeste gebruikt voor de normale programma's. Hier zetten wij de zeeppoeder, de margarine, de menu's van de restaurants en dergelijke op de band. De jongens op het schip moeten het dan maar verder uitzoeken.'"

6 Het populairst. "Niels Heilmann stond ons buiten op te wachten: 'Ik heb in de haast wat meer gegevens opgeduikeld om een idee te geven hoe we er precies voorstaan. Zonder overdrijving kan ik zeggen dat op het ogenblik het populairste programma van Denemarken hebben. Brieven van enige honderden van onze ruim 750.000 luisteraars houden ons hiervan geregeld op de hoogte. Onze luisteraars bevinden zich hoofdzakelijk in de buurt van Kopenhagen, want onze zender beperkt zich maar tot een straal van 50 mijl.' Wat kost het nu om op Radio Mercuur te adverteren? 'Wij berekenen 1000 Deense kronen voor een commercieel programma van 15 minuten en het dubbele voor 30 minuten. Om het dubbel aantrekkelijk te maken en de concurrentie met de televisie aan te kunnen, geven wij gedurende de tijd dat er televisieprogramma's in de ether zijn 25% korting. Ook worden er veel 'spots' verkocht, dat zijn dus 15 of 30 seconden reclame voor respectievelijk 200 en 500 Deense kronen. Het klinkt misschien duur, maar het is goedkoop vergeleken met de kosten van adverteren in een courant.'"
7 Studio aan boord van de Cheeta met op de achtergrond de 1500 Watt FM-zender

Vier uur in de middag. "Ole George Hansen, de 'programmaeakretaet' bracht ons op het idee om de dagelijkse zending bandopnamen te vergezellen. 'Ze gaan hier om vier uur de deur uit en dan per motorboot naar het zendschip.' 'Hoe lang duurt de reis?' 'Als wij om vier uur hier weg gaan moet we het een in een paar uur kunnen doen.' Het was al over vijven toen we een aarzelende voet op het wankelende dek van het kleine kajuitjacht zetten. Hoofd gebogen, benen dubbelgevouwen, gingen wij de kleine haven uit. In stuntelig Engels probeerde de 'schipper' iets over zijn werk te vertellen. 'Ik ben met windkracht 8 nog uitgevaren gedurende de storm van vorig jaar november. Het duurde drie uur voordat ik bij het schip was en ging meer achter dan vooruit. De uitzendingen kunnen echter niet doorgaan als ik niet op tijd bij het zendschip aankom. Moet er voor zes uur zijn.' We genoten van een heerlijk tochtje over het koele water en duikend en glijdend veroverden we de ene golf na de andere."

8 Op het licht af. "'Daar is de Mercuur.' De schipper wees voor zich uit. Heel in de verte zagen we een klein navigatielichtje boven in een mast. Het was intussen al twintig minuten voor zes. Nog twintig minuten voor de uitzending en we waren er nog niet. Tien minuten voor zes gooiden we een touw overboord en twee minuten later werden we aan boord van de piraat gehesen. De drie bemanningsleden, de kapitein en twee technici, stonden ons met verlangende blikken op te wachten. 'De tien kilometer duurde wel een beetje lang vandaag hè. Nog last gehad onderweg? Nog douane?' We bevredigden hun nieuwsgierigheid. Ole George Hansen trok ons mee naar beneden ... naar de zender. De oorzaak van alle 'ellende' was niet groot. Trouwens het kon niet groot zijn. Het schip was maar 70 ton. Aan de rechterkant van de kleine controlekamer stond de zender met twee ingebouwde bandapparaten. Recht vooruit hing handdoek nonchalant op de warmteafvoerbuis te drogen. Voor ons uit aan de muur zat een wiel met ketting vastgeschroefd."
9 Tweede studio

Van richting te veranderen. "'Om de richting van onze uitzendingen te veranderen,' vertelde één van de studiotechnici, 'van half acht tot tien uur 's morgens zenden wij een Deens programma naar Kopenhagen. Daarna gaan we over naar een programma voor Zweden en 's avonds om zes uur beginnen we weer met Deense tot 12 uur in de nacht.' De drie mannen, die het schip bewonen, zijn bijzonder ingenomen met hun werk, maar ze hebben één klacht: 'Te veel muziek, muziek tijdens het eten, muziek tijdens het rusten.. muziek ... muziek, je wordt er gek van.' Deze klacht is echter wel wat overdreven. Laat er dan te veel muziek zijn, het salaris is er ook naar. De technici van de Mercuur ontvangen namelijk een werkloon dat ongeveer 50% hoger is dan wat hun collega's van de Staatsradio verdienen."

10 Problemen. "'Komt het wel eens voor dat jullie de haven moeten worden binnengesleept?' 'Ja, dat is te zeggen, we zijn op eigen kracht binnengegaan. Dat gebeurde tijdens de laatste novemberstorm, toen onze zendantenne naar beneden waaide. We moesten toen voor reparatie naar de wal. Dat zal ons echter niet weer overkomen. Veroorzaakt te veel last en we hebben gedurende die twee dagen handenvol geld verloren. Dat kan niet uit.' De technicus draaide zich om, keek op de klok: vijf minuten voor zes."
11 Technicus aan boord van de Cheeta

Gehaaste laatste vragen. We hadden niet veel tijd meer, de uitzendingen moesten over vijf minuten beginnen en wij moesten terug naar de vaste wal om onze trein naar Amsterdam te kunnen halen. In de haast waagden wij er nog een paar vragen aan. 'Hebben jullie nog plannen voor de televisie?' Ole George Hansen was degene die hier een vaag antwoord op gaf. 'Het zou prachtig zijn, ik heb wel horen mompelen dat er bij de directie in Zwitserland plannen voor een drijvend tv-station bestaan. We hebben daar echter een groter schip voor nodig en een grotere studio dan de Argentijnse ambassade.' 'Wat doen jullie dat wat betreft de golflengte?' 'Er een nemen, netzo als de Mercuur op de FM-band heeft gedaan. Niemand kan ons wat doen omdat we vanuit internationale wateren opereren en als wij het op de FM-band kunnen doen dan is het zeker ook mogelijk op de tv-band'"

12 De MV Cheeta

Terug naar de wal. "We schudden drie handen en waarden de sprong van het piratenschip 'de Mercuur' naar de motorboot. In de verte ging een schip voorbij. Het boegwater daalde als een fijne motregen op ons neer. Aan wal luisterden we nog naar Mercuur. Het was in het Deens, maar het klonk vrolijk en opgewekt. Wij verstonden het woord 'margarine' en enige andere bekende klanken en dachten na. Als het mogelijk is in Denemarken en Zweden — en als er niets tegen gedaan kan worden en als dit werkelijk zo'n goede verdienste oplevert, waarom wordt dit dan niet meer gedaan in andere landen? Wij hoorden mompelen dat de directie in Zwitserland dergelijke stappen overweegt. Maar, het fijne van de zaak, daar moeten wij maar even op wachten. Dat komt pas als het piratenschip 'Mercuur' zijn waarde heeft bewezen."

   
Previous
  De foto's bij dit verslag uit 1959 stammen uit het oorspronkelijke artikel in TV, weekblad voor televisie, 12 juli 1959. Meer fotomateriaal van Radio Mercur kan worden gevonden op de pagina: Rare pictures from radio's past: Scandinavian Offshore Radio.
  2000 © Soundscapes